“Öz-benliğin” etkin olduğu bir benlik yapılanmasında bireyin ruhsal dünyası gerçek bir denge hâlindedir. “Öz-benlik”, “dirimsel bağ” vesilesiyle hayatla bütünleşir; böylece bireyin iç dünyası ile dış gerçekliği arasında doğal bir uyum sağlanır. Bu denge, koşullara göre değişen görece bir durum değil, benliğin sağlıklı işleyişinin zorunlu sonucudur. Hayatın kendisi nasıl bir denge üzerine kuruluysa, “öz-benliğin” etkinliği de bireyin ruhsal bütünlüğünü bu denge içinde tutar.

  Ancak “dirimsel bağın” zayıflamasıyla birlikte “öz-benlik” giderek pasifleşir. Bu pasifleşme benliğin bütünlüğünü zedeler ve ruhsal yapılanmanın “egonun” konumuna göre farklı yönlere savrulmasına yol açar. Bu savrulma, narsistik ya da melankolik kişilik örüntülerinin belirginleşmesine zemin hazırlar. Her iki durumda da temel sorun, “öz-benliğin” pasifleşmesi ve benliğin bu boşluğu “egoyla” telafi etmeye çalışmasıdır. Bu telafi, “egonun” ya aşırı şişmesi ya da yeterince güçlenememesi biçiminde ortaya çıkar.

  Burada önemli bir ayrımı vurgulamak gerekir: Narsistik ve melankolik yapıların varlığı başlı başına patolojik değildir. Sağlıklı her bireyde, belirli ölçülerde narsistik ve melankolik eğilimler bulunur. “Öz-benliğin” etkinliğini koruduğu bir benlik yapılanmasında bu iki yön, birbirini dengeleyen ve tamamlayan işlevler üstlenir. Narsistik yön, bireyin kendini değerli hissetmesini, sınırlarını korumasını ve varoluşsal bütünlüğünü savunmasını sağlar. Melankolik yön ise kayıp karşısında yas tutabilme, derin bağlar kurabilme ve duygusal sürekliliği sürdürebilme kapasitesinin temelini oluşturur. Sorun, bu eğilimlerin tek başına benliği yönetmeye başlamasıyla ortaya çıkar.

  Narsistik yapılanmada “ego”, benliğin merkezine aşırı biçimde yerleşir. Bu durum, bireye dışarıdan bakıldığında bir güç ve dayanıklılık izlenimi verir; ancak bu güç, ruhsal dengeden değil, savunmacı bir sertlikten beslenir. Nitekim narsistik tiplemelerde dışa dönük güçlü ve şişkin “egonun” altında çoğu zaman bilinçaltıyla bağlantılı gizli bir kırılganlık da gözlemlenir. Narsist birey, yaşadığı acıyı varoluşsal bir gerçeklik olarak kabul etmekte zorlanır; çünkü acı, onun kendisine yöneltilmiş bir tehdit niteliği taşır (ağır eleştiriler, sosyal reddedilme, üstünlük duygusunu tehdit eden olaylar). Bu nedenle acıyı dönüştürmek yerine onu kişiselleştirir.

  Narsist biri için acı, insan olmanın kaçınılmaz bir parçası değil; reddedilmesi gereken bir deneyimdir. Kendini özel, dokunulmaz ve üstün bir konumda algıladığı için acı çekmeyi hak etmediğine inanır. Tatminlerinin sekteye uğraması ve sınırsızlık fantezisinin zedelenmesi, onda yoğun bir öfke yaratır. Bu öfke, “egonun” kibirle sertleşmesine yol açar. Birey, kaybettiği güç ve özgürlük hissini telafi edebilmek adına “egosuna” daha sıkı sarılır; dünyaya bencil bir bakışla yönelir. Bencillik, onun için hem bir liman hem de acıya karşı geliştirilmiş bir savunma hattıdır. Ancak bu “ego-merkezli” yapı, uzun vadede bireyin yaşamdan beklentilerini karşılamaya yetmez; çünkü dış dünyadan talep edilen onay ve doyum hiçbir zaman yeterli olmaz.

  Melankolik yapılanmada ise, bir yanda “öz-benliğin” zayıf kalması, öte yanda da “egonun” yeterince güçlenememesi belirleyicidir. “Ego” bu nedenle baskın bir düzenleyici merkez hâline gelemez; naif, kırılgan ve olgunlaşmamış bir yapıdadır. Bu durumda birey, yaşadığı acıya karşı direnç gösteremez; tersine onu içselleştirerek benliğinin merkezine yerleştirir (sevgi nesnesinin kaybı, terk edilme deneyimi, yoğun reddedilme ve ihmal). Böylece acı, dışsallaştırılacak bir tehdit olmaktan çıkar ve kişinin varoluşuna nüfuz eden kalıcı bir hâle dönüşür.

  Kişi, yitirdiği ve yoğun biçimde bağlandığı sevgi nesnesini kendi iç dünyasında yaşatmaya devam eder. Bu kayıp, yalnızca bir nesnenin yitimi değil; benliğin henüz tamamlanmamış bir parçasının da eksilmesidir. “Ego”, kendi bütünlüğünü kurabilmek için bu kayba tutunur. Melankolik birey, kendi yaşamını yeniden kazanabilmek için kaybettiği şeye muhtaç olduğunu hisseder. Sevgi nesnesi, onun için hem geçmişin ilk saf bağını hem de büyümek isteyen fakat güç bulamayan “egonun” dayanak noktasını temsil eder. Bu bağlanma, çocuksu bir masumiyet ve ilk sevgi deneyimlerine özgü bir saflık taşır.  Melankolik birey, geçmişten miras kalan anılara sığınır; bu anıları benliğinin derinliklerinde saklar. Anılar, yoğun hasret duygusunu geçici olarak gölgeler; ancak bireyin bugüne tutunmasını da zorlaştırır. Ruhsal dayanıklılık gelişemediği için kişi, geçmişin duygusal yükü tarafından esir alınır. Böylece melankoli, yalnızca bir keder hâli olmaktan çıkar; bireyin iç dünyasında kurduğu ve gerçeklikle örtüşmeyen bir mikro evrene dönüşür. Bu evren, manevi boşluğu doldurma çabasıyla şekillenir; fakat gerçek yaşamla bağ kurmakta yetersiz kalır.

Karşılaştırmalı Değerlendirme

  Narsistik bireyde acı kişiselleştirilir; yaşanan deneyim, benliğe yönelmiş bir saldırı olarak algılanır. Bu nedenle acı kabullenilip işlenmek yerine, öfke ve agresyon aracılığıyla dış dünyaya yansıtılır. Kendini her koşulda haklı görme eğilimi, acının dönüştürülmesini değil, savunma mekanizmalarıyla dışsallaştırılmasını sağlar. Dış dünyaya yansıtılan bu acı, kibri besler ve bireyi giderek daha hırçın bir ruh hâline sürükler.

  Melankolik birey ise “egosunun” pasifliği nedeniyle acının karşısında zayıf kalır. Yaşadığı acıyla özdeşleşir ve onunla birlikte yaşar. Bu durum, melankolik yapıyı derinleştirir. Kişi, geçmişin pişmanlıkları ve yitirilmiş bağlarıyla kurduğu duygusal ilişkiyi sürdürebilmek adına, acıyı sadık bir sırdaş gibi benliğinde taşır. Böylece acı, melankolik bireyin hem yükü hem de vazgeçemediği bir kimlik unsuruna dönüşür.

Sonuç

  Sonuç olarak, narsistik ve melankolik yönler sağlıklı bir benlik yapılanmasında “öz-benliğin” etkin, düzenleyici ve yönlendirici rehberliği altında dengeli biçimde bütünleşir. Bu yönler, “öz-benliğin” işlevsel olduğu bir ruhsal yapılanmada birbirini dengeleyen ve tamamlayan nitelikler taşır. Patoloji ise narsizm ya da melankolinin varlığından değil; “öz-benliğin” yapısal olarak varlığını sürdürmesine rağmen merkezî ve düzenleyici işlevini yitirerek pasifleşmesinden kaynaklanır. “Öz-benliğin” pasifleştiği bu durumda benlik, içsel bütünlüğünü koruyabilmek adına oluşan boşluğu “ego” aracılığıyla telafi etmeye çalışır. Bu telafi çabası kimi bireylerde ‘egonun’ baskın hâle gelmesiyle, kimilerindeyse ‘egonun’ yeterince güçlenememesiyle gerçekleşir. Dolayısıyla mesele, narsistik ya da melankolik eğilimlerin varlığı değil; “öz-benliğin” pasifleşmesiyle birlikte benliğin yönetsel işlevinin bu yapılara devredilmesidir.